Sửa đổi Luật Thương mại & Cạnh tranh: Tái cấu trúc nghĩa vụ tuân thủ doanh nghiệp 2027

Tin gốc: "Sửa đổi Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng: Kiến tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, nâng cao hiệu quả quản lý" (Tạp chí Công Thương) · Tìm bài gốc Dưới đây là bài phân tích gốc do AI biên soạn dựa trên các sự kiện được xác minh từ 3 nguồn tin thực tế (không phải dịch hay sao chép bản gốc). Xem nguồn ở cuối bài.

Bộ Công Thương đã công bố hồ sơ chỉnh sửa dự thảo Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng vào ngày 21 tháng 1 năm 2026, với lộ trình trình Quốc hội xem xét vào tháng 10 năm 2026 và dự kiến có hiệu lực từ 1 tháng 3 năm 2027. Những thay đổi này, bao gồm việc bãi bỏ nhiều quy định về chế tài và điều kiện kinh doanh trong Luật Thương mại 2005, đòi hỏi luật sư và bộ phận pháp chế doanh nghiệp phải nhanh chóng rà soát lại chiến lược tuân thủ để thích ứng với môi trường pháp lý mới. Việc nắm bắt sớm các nội dung sửa đổi là yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro pháp lý và tận dụng cơ hội trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Bối cảnh pháp lý: Bước chuyển mình chiến lược của hành lang pháp lý thương mại

Bộ Công Thương đã chính thức công bố hồ sơ chỉnh sửa dự thảo Luật sửa đổi Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng vào ngày 21 tháng 1 năm 2026. Đây là bước đi chiến lược nhằm kiến tạo một môi trường kinh doanh thuận lợi hơn, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Hồ sơ chỉnh sửa này không chỉ là sự điều chỉnh kỹ thuật mà còn là nỗ lực tái cấu trúc hành lang pháp lý, hướng tới việc giảm bớt gánh nặng hành chính và loại bỏ các quy định lỗi thời, lạc hậu đã tồn tại từ lâu trong hệ thống pháp luật hiện hành.

Dự thảo luật, bao gồm 5 điều quy định việc sửa đổi, bổ sung một số điều của bốn luật hiện hành, dự kiến sẽ được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10 năm 2026. Mục tiêu cuối cùng là dự thảo luật sẽ có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 3 năm 2027. Việc đẩy nhanh tiến độ này phản ánh sự khẩn thiết trong việc cập nhật khung pháp lý, đảm bảo tính đồng bộ và thống nhất giữa các văn bản quy phạm pháp luật, từ đó tạo nền tảng vững chắc cho hoạt động thương mại và cạnh tranh lành mạnh trong giai đoạn mới.

Các thay đổi trọng tâm tập trung vào việc bãi bỏ nhiều quy định cũ kỹ trong Luật Thương mại 2005, bao gồm:

Bãi bỏ các quy định về hợp đồng và giải quyết tranh chấp, chuyển giao sang các luật chuyên ngành như Luật Dân sự, Luật Thương mại (nếu có sửa đổi riêng) hoặc các quy định về hòa giải, trọng tài.
Bãi bỏ quy định về chế tài thương mại, tránh sự chồng chéo và mâu thuẫn với các chế tài hành chính, hình sự trong các luật khác.
Bãi bỏ quy định về hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh và kinh doanh có điều kiện, thay thế bằng cơ chế quản lý rủi ro và giám sát sau khi lưu thông.
Bãi bỏ khái niệm "hàng giả" và điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định thương mại, hướng tới việc minh bạch hóa thị trường và giảm rào cản gia nhập.

Cốt lõi thay đổi: Lược bỏ các quy định lỗi thời trong Luật Thương mại 2005

Bộ Công Thương đã chính thức công bố hồ sơ chỉnh sửa dự thảo luật vào ngày 21 tháng 1 năm 2026, đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hiện đại hóa hành lang pháp lý thương mại. Dự thảo này, gồm 5 điều quy định việc sửa đổi, bổ sung một số điều của bốn luật hiện hành, dự kiến sẽ được trình Quốc hội khóa XVI xem xét tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10 năm 2026 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 3 năm 2027. Một trong những thay đổi mang tính nền tảng nhất là việc bãi bỏ toàn bộ các quy định về hợp đồng và giải quyết tranh chấp trong Luật Thương mại 2005. Sự điều chỉnh này nhằm tránh sự chồng chéo với Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thương mại quốc tế, giúp doanh nghiệp áp dụng các quy định chung một cách thống nhất, giảm thiểu rủi ro pháp lý do xung đột văn bản quy phạm pháp luật.

Bên cạnh việc tinh gọn các quy định về hợp đồng, dự thảo cũng loại bỏ các chế tài thương mại vốn là đặc thù của Luật Thương mại 2005. Việc bãi bỏ các chế tài này phản ánh xu hướng hội nhập, khi các chế tài hành chính và dân sự đã được quy định rõ ràng hơn trong các luật chuyên ngành và luật chung. Đồng thời, dự thảo cũng bãi bỏ khái niệm "hàng giả", một thuật ngữ từng gây nhiều tranh cãi và khó khăn trong thực tiễn áp dụng pháp luật. Sự thay đổi này giúp định nghĩa lại rõ ràng hơn về hành vi vi phạm, chuyển dịch sang các khái niệm pháp lý chính xác hơn, phù hợp với thông lệ quốc tế và các điều ước mà Việt Nam là thành viên, qua đó nâng cao tính minh bạch và dự báo được trong hoạt động kinh doanh.

Đối với lĩnh vực kinh doanh có điều kiện, dự thảo luật thực hiện việc rà soát và bãi bỏ nhiều quy định hạn chế không còn phù hợp với cơ chế thị trường. Cụ thể, các quy định về hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh và kinh doanh có điều kiện trong Luật Thương mại 2005 sẽ được xem xét lại để loại bỏ những rào cản không cần thiết. Một ví dụ điển hình là việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định thương mại, cho thấy sự tin tưởng vào cơ chế tự giám sát của thị trường và vai trò quản lý nhà nước thông qua các tiêu chuẩn kỹ thuật thay vì giấy phép hành chính. Những thay đổi này hướng tới việc giảm bớt gánh nặng tuân thủ cho doanh nghiệp, đặc biệt là trong bối cảnh chuyển dịch từ kiểm soát hành chính sang quản lý rủi ro.

Để doanh nghiệp nắm bắt rõ các thay đổi cốt lõi này, có thể tóm tắt các điểm bãi bỏ chính trong Luật Thương mại 2005 như sau:

Bãi bỏ quy định về hợp đồng và giải quyết tranh chấp: Tránh chồng chéo với Bộ luật Dân sự 2015, giúp áp dụng pháp luật thống nhất và giảm thiểu rủi ro pháp lý.
Bãi bỏ chế tài thương mại: Loại bỏ các chế tài đặc thù không còn phù hợp, chuyển sang áp dụng các chế tài hành chính và dân sự theo luật chuyên ngành và luật chung.
Bãi bỏ khái niệm hàng giả: Định nghĩa lại rõ ràng hơn về hành vi vi phạm, phù hợp với thông lệ quốc tế và nâng cao tính minh bạch.
Bãi bỏ quy định về kinh doanh có điều kiện: Rà soát và loại bỏ các rào cản không cần thiết, ví dụ

Tác động đến chiến lược cạnh tranh: Minh bạch hóa thị trường và giảm rào cản

Việc loại bỏ khái niệm "hàng giả" khỏi Luật Thương mại 2005 đánh dấu một bước ngoặt trong cách tiếp cận pháp lý đối với hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ và chất lượng sản phẩm. Thay vì duy trì một khái niệm pháp lý đôi khi gây nhầm lẫn với các quy định hình sự hoặc hành chính khác, việc tinh gọn này giúp phân định rõ ràng hơn giữa trách nhiệm dân sự trong hợp đồng thương mại và các chế tài xử lý vi phạm. Điều này tạo ra sự minh bạch, giúp doanh nghiệp không còn phải đối mặt với các rủi ro pháp lý chồng chéo khi giải quyết tranh chấp về chất lượng hàng hóa, từ đó giảm thiểu chi phí tranh tụng và tăng tốc độ giải quyết mâu thuẫn thương mại.

Bên cạnh đó, việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ giám định thương mại là một thay đổi mang tính giải phóng sức sản xuất, trực tiếp tác động đến lợi thế cạnh tranh của các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ này. Trước đây, rào cản gia nhập thị trường dưới dạng giấy phép con đã hạn chế sự tham gia của nhiều tổ chức giám định chất lượng, dẫn đến thị trường thiếu tính cạnh tranh và đôi khi thiếu chuyên nghiệp. Khi rào cản này được dỡ bỏ, thị trường sẽ mở cửa cho sự tham gia của nhiều chủ thể hơn, buộc các doanh nghiệp giám định phải cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ, uy tín và công nghệ thay vì dựa vào đặc quyền hành chính.

Sự thay đổi này tác động sâu sắc đến chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp theo các hướng cụ thể:

Minh bạch hóa quy trình: Doanh nghiệp có thể dễ dàng xác định rõ ràng các nghĩa vụ tuân thủ dựa trên hợp đồng và tiêu chuẩn chất lượng thay vì phụ thuộc vào các điều kiện kinh doanh có điều kiện phức tạp.
Giảm chi phí tuân thủ: Việc loại bỏ các quy định lỗi thời giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí để xin cấp phép, duy trì giấy phép, tập trung nguồn lực vào nâng cao năng lực cốt lõi.
Cạnh tranh dựa trên chất lượng: Thị trường dịch vụ giám định trở nên sôi động hơn, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ và nhân lực để tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững.
Rủi ro pháp lý rõ ràng hơn: Doanh nghiệp hiểu rõ hơn về ranh giới giữa vi phạm thương mại và vi phạm pháp luật khác, giúp xây dựng chiến lược quản trị rủi ro hiệu quả hơn.

Những thay đổi này không chỉ giúp tái cấu trúc nghĩa vụ tuân thủ mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh, nơi lợi thế cạnh tranh được xác lập dựa trên năng lực thực tế của doanh nghiệp thay vì các đặc quyền pháp lý. Điều này phù hợp với xu hướng hội nhập quốc tế và cam kết mở cửa thị trường của Việt Nam, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước thông qua việc chuyển dịch từ kiểm soát hành chính sang quản lý rủi ro.

Nghĩa vụ tuân thủ mới: Chuyển dịch từ kiểm soát hành chính sang quản lý rủi ro

Việc công bố hồ sơ chỉnh sửa dự thảo luật vào ngày 21 tháng 1 năm 2026 đánh dấu một bước ngoặt trong tư duy quản lý nhà nước đối với hoạt động thương mại. Thay vì duy trì cơ chế "xin phép" và kiểm soát chặt chẽ từ phía cơ quan hành chính, dự thảo luật hướng tới việc trao quyền tự chủ lớn hơn cho doanh nghiệp trong việc đảm bảo chất lượng sản phẩm, dịch vụ và giải quyết tranh chấp. Điều này phản ánh xu hướng chung của các nền kinh tế hiện đại, nơi trách nhiệm tuân thủ được chuyển dịch từ việc tuân thủ hình thức sang quản lý rủi ro thực chất, đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động xây dựng hệ thống nội bộ vững chắc thay vì dựa vào giấy phép hành chính như một tấm khiên bảo vệ.

Sự thay đổi này được cụ thể hóa qua việc bãi bỏ nhiều quy định cũ trong Luật Thương mại 2005, tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch hơn nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực tự giác của doanh nghiệp. Cụ thể, các thay đổi trọng tâm bao gồm:

Bãi bỏ quy định về hợp đồng và giải quyết tranh chấp: Doanh nghiệp sẽ không còn dựa vào các quy định chi tiết của luật thương mại để áp đặt điều khoản, mà phải tự thương lượng và thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp với thực tiễn, dựa trên nguyên tắc thỏa thuận và pháp luật dân sự chung.
Lược bỏ chế tài thương mại và khái niệm hàng giả: Việc loại bỏ các chế tài thương mại riêng biệt và khái niệm "hàng giả" khỏi Luật Thương mại 2005 giúp tránh chồng chéo với Luật An toàn thực phẩm, Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản quy phạm pháp luật khác. Doanh nghiệp cần tự nhận diện rủi ro pháp lý về nhãn hiệu, xuất xứ và chất lượng sản phẩm thông qua hệ thống kiểm soát nội bộ.
Cải cách điều kiện kinh doanh có điều kiện: Việc bãi bỏ quy định về hàng hóa, dịch vụ cấm, hạn chế kinh doanh và kinh doanh có điều kiện (trừ các lĩnh vực đặc thù được luật khác quy định) cùng với việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định thương mại, cho phép thị trường tự điều tiết. Doanh nghiệp phải tự chịu trách nhiệm về chất lượng dịch vụ giám định và các cam kết chất lượng khác mà không cần sự chứng nhận bắt buộc từ cơ quan nhà nước trong nhiều trường hợp.

Dự kiến, các quy định mới sẽ có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 3 năm 2027, sau khi được Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10 năm 2026. Khoảng thời gian này là giai đoạn then chốt để doanh nghiệp rà soát lại toàn bộ hồ sơ pháp lý, hợp đồng mẫu và quy trình vận hành. Thay vì chờ đợi sự bảo trợ của các quy định hành chính, doanh nghiệp cần chủ động chuyển đổi mô hình tuân thủ, tập trung vào việc giảm thiểu rủi ro tranh chấp và nâng cao uy tín thương hiệu thông qua chất lượng thực tế, thay vì dựa vào các giấy phép kinh doanh có điều kiện đã bị bãi bỏ.

Lộ trình thực thi: Rà soát hồ sơ pháp lý trước ngày 01 tháng 3 năm 2027

Việc dự thảo luật dự kiến có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 3 năm 2027 tạo ra một khung thời gian chiến lược để doanh nghiệp chủ động rà soát và điều chỉnh hệ thống pháp lý nội bộ. Với việc Bộ Công Thương đã công bố hồ sơ chỉnh sửa dự thảo luật vào ngày 21 tháng 1 năm 2026, các doanh nghiệp cần bắt đầu ngay quá trình đối chiếu các quy định hiện hành với những thay đổi sắp tới, đặc biệt là trong bối cảnh dự thảo luật gồm 5 điều quy định việc sửa đổi, bổ sung một số điều của bốn luật hiện hành. Sự chuẩn bị sớm giúp doanh nghiệp tránh những gián đoạn trong hoạt động kinh doanh khi các quy định cũ bị bãi bỏ và các cơ chế quản lý mới được áp dụng.

Trọng tâm của công tác rà soát cần tập trung vào việc loại bỏ các quy định lỗi thời và chuẩn hóa các quy trình mới. Cụ thể, doanh nghiệp cần rà soát kỹ lưỡng các hợp đồng thương mại hiện hành để đảm bảo không còn phụ thuộc vào các khái niệm hoặc chế tài sẽ bị bãi bỏ theo Luật Thương mại 2005. Dưới đây là các hạng mục ưu tiên cần xử lý ngay:

Rà soát hợp đồng và tranh chấp: Cần xem xét lại các điều khoản liên quan đến giải quyết tranh chấp và chế tài thương mại, vì dự thảo luật dự kiến sửa đổi bằng cách bãi bỏ các quy định về hợp đồng, giải quyết tranh chấp và chế tài thương mại trong Luật Thương mại 2005. Doanh nghiệp cần chuyển hướng sang các cơ chế tự thỏa thuận hoặc áp dụng các quy định chung của Bộ luật Dân sự và luật chuyên ngành khác.
Cập nhật danh mục hàng hóa và dịch vụ: Cần rà soát lại các điều kiện kinh doanh đối với hàng hóa, dịch vụ cấm, hạn chế kinh doanh và kinh doanh có điều kiện, cũng như khái niệm hàng giả. Việc dự thảo luật sửa đổi bằng cách bãi bỏ các quy định về hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh và kinh doanh có điều kiện, cũng như bãi bỏ khái niệm hàng giả, đòi hỏi doanh nghiệp phải xác định lại phạm vi hoạt động kinh doanh hợp pháp dựa trên các văn bản hướng dẫn thi hành cụ thể sau khi luật có hiệu lực.
Điều chỉnh quy trình giám định: Cần xem xét lại các quy trình nội bộ liên quan đến dịch vụ giám định thương mại. Với việc dự thảo luật sửa đổi bằng cách bãi bỏ điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định thương mại, doanh nghiệp cần thiết lập các tiêu chuẩn chất lượng nội bộ mới hoặc tìm kiếm các đối tác giám định độc lập phù hợp với cơ chế thị trường tự do hơn.

Việc thực hiện rà soát toàn diện trước thời điểm dự thảo luật được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10 năm 2026, sẽ giúp doanh nghiệp nắm bắt chủ động các cơ hội mới. Sự chuyển dịch này không chỉ giúp tuân thủ pháp luật mà còn góp phần kiến tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, nâng cao hiệu quả quản lý và giảm thiểu rủi ro pháp lý trong giai đoạn chuyển tiếp quan trọng này.

Câu hỏi thường gặp

Khi nào các sửa đổi trong dự thảo luật thương mại và cạnh tranh có hiệu lực thi hành?

Dự thảo luật dự kiến sẽ được trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10 năm 2026. Sau đó, văn bản này dự kiến có hiệu lực thi hành chính thức từ ngày 01 tháng 3 năm 2027.

Những nội dung nào trong Luật Thương mại 2005 sẽ bị bãi bỏ theo dự thảo sửa đổi?

Dự thảo quy định bãi bỏ các quy định về hợp đồng, giải quyết tranh chấp, chế tài thương mại, hàng hóa cấm/hạn chế kinh doanh, khái niệm hàng giả và điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định thương mại. Những thay đổi này nhằm tái cấu trúc nghĩa vụ tuân thủ và đơn giản hóa quy định pháp lý.

Hồ sơ chỉnh sửa dự thảo luật thương mại và cạnh tranh được công bố khi nào?

Hồ sơ chỉnh sửa dự thảo luật đã được Bộ Công Thương công bố vào ngày 21 tháng 1 năm 2026. Đây là bước chuẩn bị quan trọng trước khi dự thảo được trình Quốc hội thông qua vào cuối năm 2026.