Dự thảo Bộ luật Hình sự 2026: Rủi ro hình sự cho doanh nghiệp khi sử dụng AI

Tin gốc: "Sửa đổi Bộ luật Hình sự: Bổ sung quy định về tội phạm sử dụng trí tuệ nhân tạo?" (hanoimoi.vn) · Tìm bài gốc Dưới đây là bài phân tích gốc do AI biên soạn dựa trên các sự kiện được xác minh từ 1 nguồn tin thực tế (không phải dịch hay sao chép bản gốc). Xem nguồn ở cuối bài.

Dự thảo Bộ luật Hình sự 2026 với việc bổ sung các quy định mới về tội phạm sử dụng trí tuệ nhân tạo đang đặt ra thách thức lớn đối với công tác tuân thủ của doanh nghiệp. Luật sư và bộ phận pháp chế cần sớm định vị lại cơ chế chịu trách nhiệm hình sự, đặc biệt là khi các mức phạt tiền cho pháp nhân bị tăng gấp đôi và các hành vi liên quan đến AI được quy định cụ thể hơn. Việc rà soát danh mục rủi ro cao là bước cấp thiết để doanh nghiệp tránh các vi phạm hình sự trong kỷ nguyên chuyển đổi số.

Bối cảnh: Tại sao Việt Nam cần sửa đổi Bộ luật Hình sự ngay lúc này?

Dự thảo Bộ luật Hình sự 2026 được xây dựng với mục tiêu cốt lõi là lấp đầy khoảng trống pháp lý hiện hữu, thích ứng với sự bùng nổ của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI). Theo thông tin được đưa tin, luật sư Hwang Min-hien đã đề xuất việc bổ sung các quy định cụ thể về tội phạm sử dụng AI vào dự thảo này. Động thái này nhằm khắc phục những hạn chế của luật hiện hành trước những thách thức mới từ tiến bộ khoa học công nghệ, đảm bảo khung pháp lý không bị tụt hậu so với thực tiễn phát triển của thời đại số.

Dự thảo tập trung mạnh mẽ vào việc quy định lại các hành vi phạm tội trong lĩnh vực công nghệ thông tin và mạng viễn thông, cụ thể hóa từ Điều 285 đến Điều 294. Bên cạnh đó, dự thảo cũng đề xuất các biện pháp xử phạt nghiêm khắc hơn đối với các tổ chức, doanh nghiệp (thương nhân) khi vi phạm. Điều này phản ánh xu hướng tăng cường trách nhiệm hình sự cho pháp nhân trong kỷ nguyên số, nơi mà các hành vi độc hại thường được thực hiện thông qua hệ thống tự động hoặc AI.

Để làm rõ trọng tâm của dự thảo trong bối cảnh chuyển đổi số, có thể điểm qua các yếu tố chính sau:

Mục tiêu sửa đổi: Bổ sung quy định về tội phạm AI và công nghệ thông tin để thích ứng với sự phát triển vượt bậc của chuyển đổi số.
Phạm vi điều chỉnh: Quy định cụ thể các hành vi phạm tội trong lĩnh vực công nghệ thông tin và mạng viễn thông tại các điều khoản từ 285 đến 294.
Đối tượng chịu trách nhiệm: Nhấn mạnh vào trách nhiệm hình sự của thương nhân (doanh nghiệp) thông qua việc bổ sung chế tài tiền phạt.
Đề xuất chuyên môn: Luật sư Hwang Min-hien yêu cầu định nghĩa rõ các khái niệm như "deepfake", "AI agent" và nội dung do AI tạo ra.

Sự ra đời của dự thảo này không chỉ là nỗ lực hoàn thiện hệ thống pháp luật mà còn là tín hiệu cảnh báo về mức độ nghiêm trọng trong việc tuân thủ pháp luật công nghệ. Việc xác định rõ các hành vi bị cấm và cơ chế trách nhiệm sẽ là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp đánh giá lại rủi ro pháp lý khi ứng dụng AI vào hoạt động kinh doanh.

Vấn đề cốt lõi: Định nghĩa mới về AI và các hành vi bị cấm

Dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự 2026 đang hướng tới việc lấp đầy khoảng trống pháp lý trong bối cảnh chuyển đổi số, với trọng tâm là việc bổ sung các định nghĩa pháp lý cụ thể cho các công nghệ mới nổi như "Deepfake", "AI Agent" và nội dung do AI tạo ra. Theo đề xuất từ chuyên gia pháp lý Hwang Min-hien, việc xác định rõ ranh giới pháp lý này là bước đầu tiên và quan trọng nhất để làm rõ công cụ phạm tội, tránh những lỗ hổng trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự khi các hệ thống tự động hóa được sử dụng cho mục đích bất chính.

Bên cạnh việc định danh công nghệ, dự thảo cũng đề xuất các quy định nghiêm ngặt nhằm kiểm soát hành vi lạm dụng hạ tầng thông tin. Cụ thể, các hành vi liên quan đến việc vi phạm quy định về cung cấp, kinh doanh và sử dụng dịch vụ mạng internet, dịch vụ viễn thông sẽ bị xử lý bằng mức phạt tù lên đến 5 năm. Điều này cho thấy xu hướng pháp lý đang chuyển dịch mạnh mẽ từ việc chỉ trừng phạt hành vi xâm nhập trái phép sang kiểm soát chặt chẽ hơn đối với các hoạt động vận hành và khai thác hệ thống thông tin có nguy cơ cao.

Để đảm bảo tính khả thi trong thực tiễn, dự thảo nhấn mạnh việc làm rõ cơ chế trách nhiệm hình sự đối với các bên liên quan đến vòng đời của AI. Chuyên gia Hwang Min-hien đề xuất cần xác định rõ nguyên tắc chịu trách nhiệm của nhà thiết kế, người huấn luyện và nhà vận hành khi AI bị sử dụng làm công cụ phạm tội, đồng thời phân định rõ ràng giữa lỗi cố ý và lỗi vô ý. Việc này giúp tránh tình trạng "trống không trách nhiệm" khi các hành vi phạm tội phức tạp được thực hiện thông qua các thuật toán tự học hoặc các tác nhân AI độc lập.

Cụ thể, các hành vi bị cấm và mức độ nghiêm trọng được đề xuất bao gồm:

Bổ sung định nghĩa pháp lý cho Deepfake, AI Agent và nội dung do AI tạo ra.
Xử lý hình sự (tối đa 5 năm tù) đối với hành vi vi phạm quy định về cung cấp, kinh doanh dịch vụ mạng.
Làm rõ trách nhiệm của nhà thiết kế, huấn luyện và vận hành AI khi công cụ này bị dùng cho mục đích phạm tội.
Phân định rõ ràng các dạng lỗi cố ý và lỗi vô ý trong việc sử dụng công nghệ AI.

Tác động thực tiễn: Mức phạt hình sự nặng nề cho doanh nghiệp

Dự thảo Bộ luật Hình sự 2026 đang đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc xử lý các vi phạm liên quan đến công nghệ, đặc biệt là khi mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự cho pháp nhân thương mại. Theo các thông tin được đưa tin, dự thảo này bổ sung các quy định cụ thể về mức phạt tiền đối với doanh nghiệp khi thực hiện các hành vi xâm nhập trái phép vào hệ thống thông tin hoặc mạng viễn thông. Mức phạt này có thể lên tới 120 tỷ đồng, phản ánh mức độ nghiêm trọng mà cơ quan lập pháp Việt Nam nhận định đối với các hành vi tấn công không gian mạng, vốn ngày càng tinh vi nhờ sự hỗ trợ của các công cụ tự động hóa và trí tuệ nhân tạo.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng đề xuất khung hình phạt nghiêm khắc đối với các hành vi lừa đảo sử dụng công nghệ thông tin. Cụ thể, nếu doanh nghiệp sử dụng công nghệ thông tin để lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc thu thập, lưu trữ, truyền tải trái phép dữ liệu cá nhân, thông tin tài khoản thanh toán, mức phạt tiền có thể áp dụng lên tới 30 tỷ đồng. Con số này không chỉ nhằm mục đích răn đe mà còn phản ánh xu hướng tăng mạnh của các vụ án kinh tế có yếu tố công nghệ, nơi ranh giới giữa hành vi vi phạm dân sự và hình sự trở nên mong manh hơn khi các công cụ AI được tích hợp vào quy trình gian lận.

Để đối phó với những rủi ro pháp lý ngày càng lớn, các doanh nghiệp cần rà soát và củng cố hệ thống tuân thủ nội bộ. Dưới đây là những điểm trọng yếu cần lưu ý:

Rà soát quy trình bảo mật: Đảm bảo các hệ thống thông tin, đặc biệt là những nơi lưu trữ dữ liệu nhạy cảm, được bảo vệ theo tiêu chuẩn cao nhất để tránh bị coi là có lỗ hổng cho phép "xâm nhập trái phép".
Kiểm soát dữ liệu khách hàng: Thiết lập quy trình chặt chẽ trong việc thu thập, xử lý và lưu trữ thông tin tài khoản thanh toán, tránh vi phạm các quy định mới về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Đào tạo nhân sự về rủi ro AI: Nâng cao nhận thức cho nhân viên kỹ thuật và quản lý về các hành vi bị cấm mới, bao gồm việc sử dụng công cụ AI để tự động hóa các hành vi xâm nhập hoặc lừa đảo.
Thẩm định nhà cung cấp công nghệ: Đánh giá kỹ lưỡng các đối tác cung cấp giải pháp AI để đảm bảo rằng các công cụ này không được thiết kế hoặc cấu hình để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật.

Những mức phạt mới này đặt ra thách thức lớn về khả năng tuân thủ (compliance) cho cộng đồng doanh nghiệp, đòi hỏi sự chuyển dịch từ việc chỉ tập trung vào hiệu quả kinh tế sang cân bằng giữa đổi mới công nghệ và an toàn pháp lý.

Cơ chế trách nhiệm: Ai chịu trách nhiệm khi AI phạm tội?

Dự thảo Bộ luật Hình sự 2026 đang hướng tới việc lấp đầy khoảng trống pháp lý trong việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm khi trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành công cụ hoặc đối tượng của hành vi phạm tội. Theo các phân tích pháp lý được đưa tin, chuyên gia luật pháp Hwang Min Hien đã đề xuất việc bổ sung các quy định cụ thể nhằm làm rõ nguyên tắc trách nhiệm hình sự đối với ba nhóm chủ thể chính: nhà thiết kế, người huấn luyện và bên vận hành AI. Sự phân định này không chỉ dừng lại ở việc truy cứu trách nhiệm của tổ chức cung cấp dịch vụ mà còn đi sâu vào vai trò cá nhân trong chuỗi phát triển và triển khai công nghệ.

Việc xác định ranh giới giữa "cố ý" và "vô ý" trong sử dụng công nghệ AI là yếu tố then chốt để áp dụng chế tài hình sự phù hợp. Dự thảo nhấn mạnh rằng trách nhiệm hình sự không nên được áp dụng một cách chung chung cho mọi lỗi kỹ thuật, mà cần dựa trên ý chí và hành vi cụ thể của con người đứng sau hệ thống. Nếu một nhà phát triển cố ý lập trình AI để thực hiện hành vi lừa đảo hoặc thu thập dữ liệu trái phép, họ sẽ chịu trách nhiệm hình sự trực tiếp. Ngược lại, nếu lỗi phát sinh từ việc vận hành sai quy trình hoặc thiếu cảnh báo từ nhà cung cấp, trách nhiệm có thể được phân chia khác biệt, tránh việc quy kết trách nhiệm hình sự vô lý cho các bên không có lỗi.

Để hiện thực hóa cơ chế này, dự thảo cần rà soát và bổ sung các khái niệm pháp lý mới như "AI tạo sinh", "AI agent" và "deepfake" vào hệ thống pháp luật. Việc định nghĩa rõ ràng các thuật ngữ này giúp cơ quan chức năng dễ dàng xác định hành vi phạm tội cụ thể. Đồng thời, các quy định về mức phạt đối với doanh nghiệp cũng cần được tính toán kỹ lưỡng để đảm bảo tính răn đe mà không gây cản trở cho sự phát triển của ngành công nghiệp công nghệ. Dưới đây là các điểm cốt lõi cần lưu ý khi xây dựng cơ chế trách nhiệm:

Phân định rõ vai trò: Xác định trách nhiệm riêng biệt cho nhà thiết kế (lập trình), người huấn luyện (cung cấp dữ liệu) và bên vận hành (sử dụng thực tế).
Tiêu chí chủ quan: Phân biệt rõ ràng giữa hành vi cố ý sử dụng AI làm công cụ phạm tội và hành vi vô ý do sơ suất trong vận hành hoặc bảo trì hệ thống.
Định nghĩa pháp lý: Bổ sung các thuật ngữ chuyên ngành như "AI agent" và "deepfake" để làm cơ sở xác định hành vi vi phạm pháp luật.
Cơ chế phối hợp: Thiết lập quy trình phối hợp giữa cơ quan điều tra và chuyên gia kỹ thuật để đánh giá mức độ can thiệp của con người vào quyết định của AI.

Cơ chế trách nhiệm hình sự mới này không chỉ nhằm bảo vệ an ninh mạng mà còn tạo ra môi trường pháp lý minh bạch, khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ các tiêu chuẩn đạo đức và an toàn khi ứng dụng AI. Việc làm rõ trách nhiệm của từng bên tham gia sẽ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý, đồng thời thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế số tại Việt Nam.

Điểm cần rà soát: Chiến lược tuân thủ và giảm thiểu rủi ro

Dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự 2026, với việc mở rộng khung hình sự sang các hành vi liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) và thông tin công nghệ, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc rà soát lại chiến lược tuân thủ (compliance) của doanh nghiệp. Theo các đề xuất từ chuyên gia pháp lý như luật sư Hwang Min-Hien, việc bổ sung các khái niệm mới như "deepfake", "AI agent" và "nội dung do AI tạo ra" vào khung pháp lý không chỉ làm thay đổi định nghĩa hành vi phạm tội mà còn mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự. Do đó, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào các quy định an ninh mạng truyền thống mà cần cập nhật ngay lập tức quy chế nội bộ để bao trùm các rủi ro phát sinh từ việc sử dụng công cụ AI trong vận hành và sáng tạo nội dung.

Rủi ro cao nhất nằm ở cơ chế chịu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại. Dự thảo quy định mức phạt tiền lên tới 120 tỷ đồng đối với hành vi xâm nhập trái phép vào hệ thống thông tin và 30 tỷ đồng đối với hành vi lừa đảo bằng công nghệ thông tin, cùng với việc tăng gấp đôi mức phạt so với quy định hiện hành. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp sử dụng AI để thu thập dữ liệu, phân tích khách hàng hoặc tự động hóa giao dịch cần thiết lập các cơ chế kiểm soát chặt chẽ nhằm ngăn chặn việc AI thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật mà không có sự giám sát của con người. Việc xác định rõ vai trò của nhà thiết kế, người huấn luyện và người vận hành AI trong việc phân định trách nhiệm hình sự là yếu tố then chốt để doanh nghiệp bảo vệ mình trước các cáo buộc về cố ý hoặc vô ý trong việc để xảy ra hậu quả pháp lý.

Để chủ động giảm thiểu rủi ro, doanh nghiệp cần thực hiện các biện pháp cụ thể sau:

Rà soát danh mục rủi ro cao: Xác định các quy trình kinh doanh sử dụng AI (như chatbot chăm sóc khách hàng, công cụ tạo nội dung, phân tích dữ liệu) để đánh giá khả năng vi phạm các quy định mới về xâm nhập hệ thống, lừa đảo hoặc vi phạm quyền riêng tư.
Cập nhật quy chế an ninh mạng và đạo đức AI: Xây dựng chính sách rõ ràng về việc sử dụng dữ liệu đầu vào cho AI, đảm bảo không vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc thu thập thông tin cá nhân trái phép; đồng thời thiết lập quy trình kiểm duyệt nội dung do AI tạo ra để tránh các vi phạm về "deepfake" hoặc tin giả.
Định vị lại cơ chế chịu trách nhiệm: Phân định rõ trách nhiệm giữa các bên liên quan (nội bộ và bên thứ ba) trong chuỗi cung ứng AI; thiết lập cơ chế báo cáo và xử lý vi phạm nội bộ nhanh chóng để giảm nhẹ mức độ trách nhiệm hình sự khi có sự cố xảy ra.
Đào tạo và nâng cao nhận thức: Tổ chức đào tạo thường xuyên cho nhân sự kỹ thuật và quản lý về các thay đổi trong dự thảo Bộ luật Hình sự 2026, đặc biệt là các khái niệm mới về trách nhiệm hình sự khi AI bị sử dụng như một công cụ phạm tội.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp Việt Nam đối mặt mức phạt tiền tối đa nào nếu vi phạm an ninh mạng theo dự thảo Bộ luật Hình sự 2026?

Theo dự thảo, doanh nghiệp có thể bị phạt tiền tối đa 120 tỷ đồng nếu xâm nhập trái phép vào hệ thống thông tin hoặc mạng viễn thông. Ngoài ra, mức phạt lên đến 30 tỷ đồng áp dụng cho hành vi lừa đảo tài sản hoặc thu thập, lưu chuyển trái phép thông tin tài khoản thanh toán bằng công nghệ thông tin.

Dự thảo quy định như thế nào về trách nhiệm hình sự của cá nhân đối với các hành vi sử dụng AI như Deepfake?

Dự thảo đề xuất bổ sung các định nghĩa pháp lý cho 'Deepfake', 'AI Agent' và 'nội dung do AI tạo ra' để làm cơ sở xử lý. Luật gia cũng nhấn mạnh cần làm rõ nguyên tắc trách nhiệm hình sự của nhà thiết kế, huấn luyện và vận hành AI khi chúng bị sử dụng làm công cụ phạm tội.

Mức hình phạt tù và tiền đối với tội phạm công nghệ thông tin trong dự thảo có thay đổi ra sao so với hiện hành?

Dự thảo đề xuất tăng gấp đôi mức phạt tiền và khung hình phạt so với quy định hiện hành để phù hợp với mức độ nghiêm trọng của các vụ án công nghệ. Bên cạnh đó, các hành vi vi phạm quy định về cung cấp dịch vụ mạng và nội dung internet có thể bị phạt tù đến 5 năm.

Nguồn tham khảo

baomoi.com