พ.ร.บ. AI ไทยฉบับแรก: มาตรการกำกับดูแลความเสี่ยงสูงและผลกระทบต่อบริษัท

ข่าวต้นเรื่อง: "รัฐบาลดัน พ.ร.บ. AI ฉบับแรกประเทศไทย คลอดกฎเหล็กคุมทุกเม็ด พ่วงการพัฒนา" (thansettakij) · ค้นหาต้นฉบับ ต่อไปนี้เป็นบทวิเคราะห์ต้นฉบับที่ AI เรียบเรียงขึ้นโดยอ้างอิงข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบจากรายงานข่าวจริง 2 แหล่ง (ไม่ใช่การแปลหรือคัดลอกต้นฉบับ) ดูแหล่งอ้างอิงท้ายบทความ

ร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยระบบปัญญาประดิษฐ์ฉบับแรกของประเทศไทยที่กระทรวงดิจิทัลฯ และ ETDA เปิดรับฟังความเห็นเมื่อเดือนมิถุนายน 2025 กำหนดกรอบกำกับดูแลความเสี่ยงสูงอย่างเข้มงวด ส่งผลให้องค์กรไทยต้องปรับโครงสร้างการกำกับดูแลข้อมูลและตรวจสอบแหล่งที่มาของข้อมูลฝึกสอนให้เป็นไปตามมาตรฐานสากลเพื่อหลีกเลี่ยงความเสี่ยงทางกฎหมายและค่าปรับสูง

ทำไมตอนนี้ไทยจึงต้องมีกฎหมาย AI?

สถานการณ์ปัจจุบันที่เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) เติบโตอย่างรวดเร็วและแทรกซึมเข้าสู่อุตสาหกรรมต่างๆ ส่งผลให้เกิดความท้าทายต่อระบบกฎหมายเดิมของไทยที่อาจไม่ครอบคลุมความเสี่ยงใหม่ๆ อย่างเพียงพอ กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (DE) จึงร่วมกับสำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (ETDA) เร่งผลักดันร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยการบริหารงานปัญญาประดิษฐ์ พ.ศ.... ขึ้นมา เพื่อสร้างกรอบธรรมาภิบาลและความปลอดภัยต่อสังคม amidst การเติบโตของเทคโนโลยีดังกล่าว การเปิดรับฟังความคิดเห็นเมื่อวันที่ 12 มิถุนายน 2025 สะท้อนถึงความตระหนักของภาครัฐที่ต้องการสร้างความสมดุลระหว่างการส่งเสริมนวัตกรรมกับการปกป้องสิทธิประชาชน

เหตุผลหลักที่จำเป็นต้องมีกฎหมายกลางในขณะนี้ คือความจำเป็นในการกำหนดขอบเขตความรับผิดชอบและมาตรฐานความปลอดภัยที่ชัดเจน โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อ AI เริ่มมีบทบาทในการตัดสินใจที่มีผลกระทบสูงต่อชีวิตและทรัพย์สินของประชาชน กฎหมายฉบับนี้มุ่งเน้นการวางรากฐานให้ AI เป็นเพียงเครื่องมือของมนุษย์ มิใช่ตัวตนที่มีสิทธิโดยอัตโนมัติ ซึ่งช่วยป้องกันปัญหาทางกฎหมายในอนาคตเกี่ยวกับสถานะทางนิติบุคคลของระบบอัตโนมัติ นอกจากนี้ การมีกฎเกณฑ์กลางยังช่วยสร้างความเชื่อมั่นให้กับนักลงทุนและภาคธุรกิจระหว่างประเทศว่าประเทศไทยมีมาตรฐานการจัดการความเสี่ยงที่สอดคล้องกับแนวโน้มสากล

การออกกฎหมายฉบับนี้ยังตอบโจทย์ความกังวลด้านจริยธรรมและความไม่เป็นธรรมที่อาจเกิดขึ้นจากระบบอัลกอริทึม เช่น การเลือกปฏิบัติหรือการตัดสินใจที่ขาดความโปร่งใส โดยกฎหมายกำหนดมาตรการควบคุมที่เข้มงวดต่อการใช้ AI ในลักษณะที่อาจละเมิดสิทธิหรือสร้างความเสียหายต่อสังคม การมีกรอบกฎหมายที่ชัดเจนจะช่วยให้หน่วยงานรัฐสามารถกำกับดูแลได้อย่างมีประสิทธิภาพ และลดความไม่แน่นอนทางกฎหมายที่ผู้ประกอบการอาจเผชิญอยู่ปัจจุบัน

จุดเด่นของร่างกฎหมาย: การแบ่งระดับความเสี่ยง

หัวใจสำคัญของร่างกฎหมายฉบับนี้คือการนำแนวคิดการจัดการความเสี่ยงแบบเป็นขั้นเป็นตอนมาประยุกต์ใช้ โดยแบ่งการกำกับดูแลออกเป็น 2 กลุ่มหลัก ได้แก่ กลุ่มความเสี่งต้องห้าม และกลุ่มความเสี่งสูง ซึ่งเป็นการออกแบบที่สอดคล้องกับหลักการของกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลอย่าง PDPA และแนวทางสากลอย่าง GDPR ในด้านการจัดการความเสี่ยงข้อมูล

สำหรับกลุ่มความเสี่งต้องห้าม ร่างกฎหมายกำหนดมาตรการห้ามใช้ระบบ AI ในกิจกรรมที่อาจส่งผลกระทบร้ายแรงต่อสิทธิและเสรีภาพของประชาชน เช่น การใช้ AI ในการเลือกปฏิบัติ (Discrimination) หรือการตัดสินใจที่มีผลต่อชีวิตและความเป็นอยู่โดยขาดการตรวจสอบของมนุษย์อย่างเหมาะสม การห้ามใช้ดังกล่าวเป็นมาตรการเชิงป้องกันที่ชัดเจน เพื่อไม่ให้เทคโนโลยีถูกนำไปใช้ในทางที่ผิดหรือละเมิดสิทธิมนุษยชน

ส่วนกลุ่มความเสี่งสูง เป็นกลุ่มที่กฎหมายมุ่งเน้นการกำกับดูแลอย่างใกล้ชิด เนื่องจากมีศักยภาพในการส่งผลกระทบต่อสิทธิและผลประโยชน์ของประชาชนได้มาก ผู้ให้บริการในหมวดนี้จึงต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดที่เข้มงวดกว่ากลุ่มอื่น ๆ อย่างมีนัยสำคัญ ได้แก่:

• การบริหารความเสี่ยง: ต้องมีกระบวนการประเมินและจัดการความเสี่ยงตลอดวงจรชีวิตของระบบ AI
• ตัวแทนทางกฎหมาย: จำเป็นต้องมีการแต่งตั้งตัวแทนทางกฎหมายในประเทศไทย เพื่ออำนวยความสะดวกในการติดต่อสื่อสารและรับผิดชอบทางกฎหมายต่อหน่วยงานกำกับดูแล
• ความโปร่งใส: ต้องเปิดเผยข้อมูลเกี่ยวกับลักษณะการทำงานของระบบและขอบเขตการใช้ข้อมูล

การแบ่งระดับความเสี่งนี้ช่วยให้กฎหมายมีความยืดหยุ่นและเหมาะสมกับบริบทการใช้งานจริง ไม่สร้างภาระที่เกินจำเป็นสำหรับเทคโนโลยีที่มีความเสี่ยงต่ำ แต่ยังคงความเข้มงวดเพียงพอสำหรับระบบที่มีผลกระทบสูง ซึ่งเป็นการสร้างสมดุลระหว่างนวัตกรรมและความปลอดภัยของสังคมไทย

จุดเด่นของร่างกฎหมาย: การแบ่งระดับความเสี่ยง

ร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยการบริหารงานปัญญาประดิษฐ์ที่กำลังอยู่ในกระบวนการรับฟังความคิดเห็นของกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (DE) ร่วมกับสำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (ETDA) ได้วางรากฐานสำคัญผ่านการจำแนกประเภทของระบบปัญญาประดิษฐ์ออกเป็นสองกลุ่มหลัก ได้แก่ ความเสี่ยงที่ต้องห้าม (Unacceptable Risk) และความเสี่ยงสูง (High Risk) ซึ่งสะท้อนถึงแนวทางเชิงป้องกันที่เข้มงวดเพื่อคุ้มครองสิทธิและผลประโยชน์ของประชาชน

สำหรับกลุ่มความเสี่ยงที่ต้องห้าม ร่างกฎหมายกำหนดมาตรการห้ามใช้ระบบ AI ในกิจกรรมที่อาจส่งผลกระทบอย่างร้ายแรงต่อสิทธิมนุษยชน ความปลอดภัย หรือความสงบเรียบร้อยของสังคม โดยมีการระบุชัดเจนถึงพฤติกรรมที่มิชอบ เช่น การใช้ AI ในการเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรม หรือการแทรกแซงพฤติกรรมมนุษย์โดยมิชอบ ซึ่งมาตรการห้ามใช้ดังกล่าวเป็นมาตรการเชิงลบที่บังคับใช้ทันทีเมื่อพบการกระทำที่เข้าข่าย เพื่อตัดวงจรความเสียหายที่อาจเกิดขึ้นก่อนจะลุกลาม

ในขณะเดียวกัน กลุ่มความเสี่ยงสูงถือเป็นหัวใจหลักของกลไกกำกับดูแลในร่างกฎหมายนี้ เนื่องจากเป็นระบบที่นำไปใช้ในภาคส่วนที่มีความอ่อนไหวหรือมีผลกระทบสูงต่อชีวิตและทรัพย์สินของผู้คน เช่น ระบบทางการแพทย์ การจ้างงาน หรือกระบวนการยุติธรรม กฎหมายจึงกำหนดภาระหน้าที่เชิงรุก (Proactive Obligations) ให้แก่ผู้ให้บริการหรือผู้นำระบบ AI ในกลุ่มนี้ไว้อย่างเคร่งครัด โดยผู้ให้บริการต้องดำเนินการบริหารจัดการความเสี่ยงอย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง นอกจากนี้ ยังมีการกำหนดให้ต้องมีตัวแทนทางกฎหมาย (Legal Representative) ที่ตั้งอยู่ในประเทศไทย เพื่อให้สามารถติดต่อประสานงานและรับผิดชอบทางกฎหมายได้โดยตรงในกรณีที่เกิดปัญหาหรือข้อพิพาท ซึ่งเป็นการสร้างความรับผิดชอบที่จับต้องได้สำหรับองค์กรต่างชาติที่ให้บริการในประเทศไทย

นอกจากการแบ่งระดับความเสี่ยงแล้ว ร่างกฎหมายยังยืนยันหลักการพื้นฐานว่า AI เป็นเพียงเครื่องมือของมนุษย์ มิใช่บุคคลหรือนิติบุคคลที่มีสิทธิโดยอัตโนมัติ ซึ่งช่วยป้องกันช่องว่างทางกฎหมายที่อาจนำไปสู่การอ้างสิทธิเหนือมนุษย์ นอกจากนี้ ยังมีการออกแบบกลไกคุ้มครองผู้ได้รับผลกระทบ โดยกำหนดสิทธิในการรับทราบเหตุผลของการตัดสินใจที่มาจาก AI และสิทธิในการโต้แย้ง ซึ่งนับเป็นมาตรฐานสำคัญในการสร้างความโปร่งใสและความเป็นธรรม (Fairness) ในกระบวนการตัดสินใจอัตโนมัติขององค์กรธุรกิจและหน่วยงานรัฐ

ผลกระทบเชิงปฏิบัติต่อองค์กรธุรกิจ

การบังคับใช้ พ.ร.บ. AI ฉบับแรกของไทยภายใต้กรอบความรับผิดชอบที่เข้มงวด ย่อมส่งผลกระทบโดยตรงต่อโครงสร้างการดำเนินงานขององค์กรธุรกิจ โดยเฉพาะผู้ให้บริการหรือผู้พัฒนาปัญญาประดิษฐ์ที่มีความเสี่ยงสูง (High-Risk AI) องค์กรเหล่านี้ไม่อาจดำเนินกิจการโดยมองข้ามมิติทางกฎหมายและธรรมาภิบาลได้อีกต่อไป กฎหมายมุ่งเน้นการสร้างความโปร่งใสและความรับผิดชอบ โดยกำหนดให้ต้องมีการบริหารจัดการความเสี่ยงอย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง ซึ่งแตกต่างจากแนวปฏิบัติเดิมที่อาจเน้นเพียงประสิทธิภาพของเทคโนโลยี แต่ปัจจุบันต้องผนวกกระบวนการตรวจสอบและประเมินผลกระทบทางสังคมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของวงจรชีวิตการพัฒนาผลิตภัณฑ์ (Development Lifecycle) อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

ประการสำคัญ กฎหมายได้กำหนดมาตรการเชิงรุกที่บังคับให้ "ผู้ให้บริการ AI ความเสี่ยงสูง" ต้องแต่งตั้ง "ตัวแทนทางกฎหมายในประเทศไทย" (Legal Representative) การมีตัวแทนดังกล่าวมิใช่เพียงขั้นตอนทางธุรการ แต่เป็นกลไกสำคัญที่รัฐใช้สำหรับติดต่อสื่อสารและติดตามการปฏิบัติตามกฎระเบียบโดยตรง ซึ่งหมายความว่าองค์กรต่างชาติหรือบริษัทข้ามชาติที่ให้บริการ AI ในประเทศไทย จำเป็นต้องจัดสรรทรัพยากรบุคคลหรือหน่วยงานภายในประเทศที่มีความรู้ความเข้าใจในกฎหมายไทยและสามารถรับผิดชอบทางกฎหมายได้อย่างแท้จริง เพื่อลดช่องว่างในการกำกับดูแลและเพิ่มประสิทธิภาพในการบังคับใช้กฎหมาย

นอกจากการมีตัวแทนทางกฎหมายแล้ว องค์กรยังต้องเตรียมความพร้อมด้านกระบวนการบริหารความเสี่ยง (Risk Management) ที่เข้มแข็งขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ มาตรการนี้สอดคล้องกับหลักการกำกับดูแล AI อย่างมีธรรมาภิบาลที่รัฐบาลโดยกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (DE) และสำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (ETDA) ได้ผลักดันผ่านกระบวนการรับฟังความคิดเห็นเมื่อเดือนมิถุนายน 2568 องค์กรธุรกิจจึงจำเป็นต้องทบทวนนโยบายภายใน ปรับปรุงระบบบันทึกข้อมูล (Data Logging) เพื่อความโปร่งใส และเตรียมเอกสารหลักฐานการประเมินความเสี่ยงไว้พร้อมสำหรับการตรวจสอบจากหน่วยงานกำกับดูแล ซึ่งหากละเลยอาจนำไปสู่โทษทางปกครองหรือการเพิกถอนใบอนุญาตในการให้บริการได้

สรุปผลกระทบหลักที่องค์กรธุรกิจต้องดำเนินการ ได้แก่:

• การแต่งตั้งตัวแทนทางกฎหมาย: ผู้ให้บริการ AI ความเสี่ยงสูงจำเป็นต้องมีตัวแทนที่ประทับอยู่ในประเทศไทย เพื่อเป็นจุดติดต่อหลักกับหน่วยงานกำกับดูแลและรับผิดชอบทางกฎหมาย
• ระบบบริหารความเสี่ยงเชิงรุก: ต้องจัดตั้งกระบวนการประเมินและจัดการความเสี่ยงอย่างเป็นระบบตลอดวงจรชีวิตของ AI ตั้งแต่การออกแบบ การพัฒนา ไปจนถึงการนำไปใช้งานจริง
• การเตรียมความพร้อมด้านธรรมาภิบาล: องค์กรต้องปรับโครงสร้างการกำกับดูแลภายใน (Internal Governance) ให้สอดคล้องกับหลักการที่ AI เป็นเครื่องมือของมนุษย์ ไม่ใช่วัตถุที่มีสิทธิโดยอัตโนมัติ
• ความโปร่งใสและการตรวจสอบได้: ต้องมีกลไกที่รองรับสิทธิของผู้ได้รับผลกระทบในการรับทราบเหตุผลและโต้แย้งการตัดสินใจของระบบ AI ตามที่กฎหมายกำหนด

สิทธิของผู้ได้รับผลกระทบและการโต้แย้ง

ร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยการบริหารงานปัญญาประดิษฐ์ฉบับแรกของไทย ได้วางรากฐานสำคัญในการคุ้มครองสิทธิของประชาชนโดยมุ่งเน้นที่ "ความเป็นมนุษย์" และ "ความโปร่งใส" ในการตัดสินใจของระบบอัตโนมัติ กฎหมายได้กำหนดให้ปัญญาประดิษฐ์เป็นเพียงเครื่องมือของมนุษย์ มิใช่บุคคลหรือตัวตนที่มีสิทธิโดยอัตโนมัติ ซึ่งสะท้อนเจตนารมณ์ที่ชัดเจนว่าความรับผิดชอบสุดท้ายยังคงตกอยู่ที่มนุษย์หรือองค์กรผู้ใช้งาน อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติ เมื่อระบบ AI มีบทบาทเพิ่มขึ้นในการตัดสินใจที่เกี่ยวข้องกับสิทธิและเสรีภาพของบุคคล เช่น การอนุมัติสินเชื่อ การคัดเลือกบุคลากร หรือการให้บริการสาธารณะ กฎหมายฉบับนี้จึงได้บัญญัติสิทธิขั้นพื้นฐานสองประการที่เชื่อมโยงกันอย่างใกล้ชิด ได้แก่ สิทธิในการได้รับแจ้งเหตุผล (Right to Explanation) และสิทธิในการโต้แย้งการตัดสินใจ (Right to Contest)

สำหรับสิทธิในการได้รับแจ้งเหตุผล กฎหมายมุ่งหมายให้ผู้ให้บริการหรือผู้ควบคุมระบบ AI ต้องเปิดเผยข้อมูลเชิงลึกเกี่ยวกับกระบวนการตัดสินใจที่ส่งผลกระทบต่อบุคคลอย่างมีนัยสำคัญ โดยไม่ใช่เพียงการแจ้งผลลัพธ์ แต่ต้องสามารถอธิบายได้ว่าปัจจัยใดบ้างที่ระบบนำมาพิจารณา และน้ำหนักของปัจจัยเหล่านั้นส่งผลต่อผลลัพธ์อย่างไร อย่างไรก็ดี ในบริบทของเทคโนโลยีที่ซับซ้อน เช่น การใช้โมเดล Deep Learning ที่มีความเป็น "Black Box" สูง การบังคับให้เปิดเผยอัลกอริทึมทั้งหมดอาจขัดกับหลักความลับทางการค้าหรือความมั่นคงทางเทคโนโลยีขององค์กร ดังนั้น รายละเอียดของขอบเขตการเปิดเผยข้อมูลจึงยังคงเป็นประเด็นที่ต้องติดตามว่าหน่วยงานกำกับดูแลอย่าง ETDA จะออกเกณฑ์มาตรฐานใดเพื่อสร้างสมดุลระหว่างสิทธิของประชาชนและผลประโยชน์ของภาคธุรกิจ

ส่วนสิทธิในการโต้แย้งการตัดสินใจ ถือเป็นกลไกตรวจสอบถ่วงดุลที่สำคัญที่สุด กฎหมายรับรองสิทธิของผู้ได้รับผลกระทบในการขอให้มนุษย์เข้ามาตรวจสอบการตัดสินใจนั้นอีกครั้ง (Human-in-the-loop) หากผู้ได้รับผลกระทบเห็นว่าผลลัพธ์จาก AI ไม่เป็นธรรมหรือมีข้อผิดพลาด พวกเขาสามารถยื่นคำร้องเพื่อทบทวนกระบวนการได้ โดยผู้ให้บริการมีหน้าที่ต้องจัดให้มีช่องทางที่เข้าถึงได้ง่ายและรวดเร็วในการรับเรื่องร้องเรียนนี้ การมีกลไกดังกล่าวไม่เพียงแต่สร้างความเชื่อมั่นให้ผู้ใช้บริการเท่านั้น แต่ยังช่วยกระตุ้นให้องค์กรพัฒนาและปรับปรุงคุณภาพของระบบ AI ให้มีความแม่นยำและปราศจากอคติ (Bias) มากขึ้น เพื่อลดโอกาสในการเกิดข้อโต้แย้งในอนาคต

แม้ว่าหลักการเหล่านี้จะเป็นก้าวสำคัญของการกำกับดูแล AI ในประเทศไทย แต่ในขั้นตอนการรับฟังความคิดเห็นเมื่อเดือนมิถุนายน 2025 ยังคงมีประเด็นที่จำเป็นต้องตรวจสอบและกำหนดรายละเอียดเพิ่มเติมในกฎกระทรวงหรือประกาศที่เกี่ยวข้อง ได้แก่

• นิยามของ "การตัดสินใจที่มีผลกระทบสำคัญ": จำเป็นต้องมีการระบุให้ชัดเจนว่ากรณีใดบ้างที่เข้าข่ายสิทธิในการโต้แย้ง เพื่อป้องกันไม่ให้มีการตีความที่กว้างเกินไปจนสร้างภาระเกินจำเป็น หรือแคบเกินไปจนละเลยสิทธิของประชาชน
• มาตรฐานการแจ้งเหตุผล: ต้องกำหนดรูปแบบและภาษาที่เข้าใจง่ายสำหรับประชาชนทั่วไป (Plain Language) ไม่ใช่เพียงการเปิดเผยโค้ดหรือข้อมูลทางเทคนิคที่บุคคลทั่วไปไม่สามารถเข้าถึงความหมายได้
• ระยะเวลาและกระบวนการทบทวน: ควรมีกรอบเวลาที่ชัดเจนว่าองค์กรต้องตอบกลับหรือดำเนินการทบทวนภายในกี่วัน เพื่อให้สิทธิในการโต้แย้งไม่เป็นเพียงสิทธิในนาม
• ความรับผิดในกรณีละเมิดสิทธิ: ต้องมีมาตรการลงโทษหรือค่าชดเชยที่ชัดเจน หากองค์กรปฏิเสธการแจ้งเหตุผลหรือปฏิเสธการรับฟังข้อโต้แย้งโดยไม่มีเหตุผลอันสมควร

การบังคับใช้สิทธิเหล่านี้จะขึ้นอยู่กับความพร้อมของโครงสร้างพื้นฐานทางกฎหมายและแนวปฏิบัติที่ดี (Best Practices) ของภาคธุรกิจไทยในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า ซึ่งจะเป็นตัวชี้วัดความสำเร็จของ พ.ร.บ. AI ฉบับนี้ในการสร้างสังคมดิจิทัลที่ปลอดภัยและเท่าเทียม

สิ่งที่ต้องตรวจสอบ: แหล่งข้อมูลและความเป็นมนุษย์

สิ่งที่ต้องตรวจสอบ: แหล่งข้อมูลและความความเป็นมนุษย์

ร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยการบริหารงานปัญญาประดิษฐ์ฉบับแรกของประเทศไทย ซึ่งกำลังอยู่ในกระบวนการรับฟังความคิดเห็นโดยกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (DE) ร่วมกับสำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (ETDA) ได้วางกรอบแนวคิดสำคัญที่ปฏิเสธสถานะทางกฎหมายของปัญญาประดิษฐ์ โดยกำหนดให้ AI เป็นเพียง "เครื่องมือของมนุษย์" มิใช่บุคคลหรือนิติบุคคลที่มีสิทธิและหน้าที่โดยอัตโนมัติ สิ่งนี้สะท้อนถึงปรัชญาการกำกับดูแลที่เน้นความรับผิดชอบของมนุษย์ (Human Accountability) เป็นหลัก เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดช่องว่างทางกฎหมายที่อาจนำไปสู่การหลีกเลี่ยงความรับผิดทางแพ่งหรืออาญา

ในมิติของแหล่งข้อมูลและกระบวนการเรียนรู้ (Training Data) ร่างกฎหมายมุ่งเน้นไปที่ความโปร่งใสและความถูกต้องของข้อมูลที่ใช้ในการพัฒนาโมเดล แม้ว่าจะยังไม่มีรายละเอียดเชิงเทคนิคที่ระบุชัดเจนในขั้นต้น แต่แนวโน้มของกฎหมายไทยในบริบทนี้สอดคล้องกับหลักการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (PDPA) ที่เน้นย้ำถึงความชอบธรรมในการได้มาซึ่งข้อมูล การตรวจสอบย้อนกลับ (Provenance) ของชุดข้อมูลฝึกสอนจึงกลายเป็นปัจจัยสำคัญสำหรับองค์กรที่นำ AI ไปใช้งาน โดยเฉพาะในกรณีที่มีความเสี่ยงสูงต่อสิทธิและเสรีภาพของประชาชน

องค์กรที่เกี่ยวข้องจำเป็นต้องดำเนินการตรวจสอบแหล่งข้อมูลอย่างเข้มงวด (Data Governance) เพื่อสร้างความเชื่อมั่นว่าข้อมูลที่ใช้มิได้มาจากการละเมิดลิขสิทธิ์หรือการเก็บรวบรวมข้อมูลโดยไม่ได้รับความยินยอม ซึ่งอาจขัดต่อหลักธรรมาภิบาลข้อมูล นอกจากนี้ การยืนยันว่าระบบ AI เป็นเครื่องมือสนับสนุนการตัดสินใจของมนุษย์ ไม่ใช่ผู้ตัดสินใจขั้นสุดท้ายโดยอิสระ เป็นเงื่อนไขพื้นฐานที่กฎหมายต้องการเห็นในกระบวนการออกแบบระบบ (Design for Compliance) เพื่อเตรียมความพร้อมสำหรับการตรวจสอบจากหน่วยงานกำกับดูแลในอนาคต

สรุปประเด็นสำคัญที่องค์กรต้องดำเนินการ ได้แก่:

• ยืนยันสถานะเครื่องมือ: ต้องมีนโยบายและบันทึกทางกฎหมายที่ชัดเจนว่า AI เป็นเครื่องมือภายใต้การควบคุมของมนุษย์ โดยไม่มีการมอบอำนาจตัดสินใจขั้นสุดท้ายให้ระบบโดยสมบูรณ์ในกรณีที่มีความเสี่ยงสูง
• ตรวจสอบแหล่งข้อมูล: ดำเนินการ Due Diligence กับแหล่งข้อมูลฝึกสอน (Training Data) เพื่อให้มั่นใจว่าข้อมูลดังกล่าวได้มาอย่างชอบธรรม ไม่ละเมิดสิทธิส่วนบุคคล และไม่มีอคติที่ผิดกฎหมาย
• เตรียมความพร้อมด้านเอกสาร: จัดทำเอกสารบันทึกการออกแบบระบบและแหล่งข้อมูล (Model Cards/Data Sheets) เพื่อรองรับการตรวจสอบจากหน่วยงานกำกับดูแลหรือคู่สัญญาในกรณีที่เกิดข้อพิพาท
• สอดคล้องกับ PDPA: ประสานงานระหว่างทีมกฎหมายและทีมเทคนิคเพื่อให้แน่ใจว่ากระบวนการจัดการข้อมูลสำหรับ AI สอดคล้องกับหลักการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลที่มีอยู่เดิม

มาตรการสนับสนุน: Sandbox และข้อยกเว้นลิขสิทธิ์

ในมิติของการส่งเสริมการพัฒนานวัตกรรม ประเทศไทยไม่ได้มุ่งเน้นเพียงการกำกับดูแลความเสี่ยงเท่านั้น แต่ยังมีการออกแบบกลไกสนับสนุนเพื่อลดอุปสรรคทางกฎหมายสำหรับภาคธุรกิจและนักพัฒนา โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเด็นเรื่องทรัพย์สินทางปัญญาและพื้นที่ทดสอบนวัตกรรม ร่างกฎหมายฉบับนี้เสนอมาตรการสำคัญสองประการที่ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญต่อระบบนิเวศ AI ของไทย

ประการแรก คือ การยกเว้นลิขสิทธิ์บางส่วนสำหรับการขุดค้นข้อมูล (Text and Data Mining: TDM) ซึ่งเป็นกระบวนการพื้นฐานที่จำเป็นต่อการฝึกฝนและปรับปรุงโมเดล AI การกำหนดข้อยกเว้นนี้ช่วยให้ผู้ประกอบการสามารถเข้าถึงและประมวลผลข้อมูลจำนวนมหาศาลเพื่อวัตถุประสงค์ทางการวิจัยและการพัฒนาผลิตภัณฑ์ โดยไม่ละเมิดลิขสิทธิ์ของเจ้าของข้อมูลเดิม อย่างไรก็ตาม ข้อยกเว้นนี้ควรถูกตีความอย่างเคร่งครัดว่ามุ่งสนับสนุนกระบวนการทางเทคนิคและการเรียนรู้ของระบบ มากกว่าการนำข้อมูลไปใช้ประโยชน์ทางการค้าโดยตรงในรูปแบบที่แข่งขันกับตลาดเดิมของเจ้าของลิขสิทธิ์ ซึ่งสะท้อนความพยายามของร่างกฎหมายในการสร้างสมดุลระหว่างการคุ้มครองสิทธิบัตรและสิทธิบัตรทางปัญญา กับความจำเป็นในการขับเคลื่อนอุตสาหกรรมเทคโนโลยี

ประการที่สอง คือ การจัดตั้งพื้นที่ทดสอบนวัตกรรมหรือ Sandbox ภายใต้การกำกับดูแลของสำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (ETDA) และกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม กลไกนี้เปิดโอกาสให้บริษัทสตาร์ทอัพและองค์กรขนาดใหญ่สามารถนำระบบ AI ที่ยังไม่ได้รับการรับรองมาตรฐานเต็มรูปแบบไปทดสอบในสภาพแวดล้อมจริงหรือกึ่งจริง โดยอยู่ภายใต้การดูแลและเงื่อนไขที่กำหนดอย่างใกล้ชิด การมี Sandbox จะช่วยลดความไม่แน่นอนทางกฎหมาย (Legal Uncertainty) ที่ผู้ประกอบการมักกังวลต่อการนำเทคโนโลยีใหม่ๆ ออกสู่ตลาด โดยรัฐจะเข้ามามีบทบาทในการประเมินความเสี่ยงแบบรายกรณี (Case-by-case) แทนการบังคับใช้กฎเกณฑ์แบบตายตัว ซึ่งสอดคล้องกับแนวทางสากลที่ให้ความสำคัญกับความยืดหยุ่นในการกำกับดูแลเทคโนโลยีที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว

สรุปแล้ว มาตรการสนับสนุนเหล่านี้ไม่ใช่เพียงเครื่องมือกระตุ้นเศรษฐกิจ แต่เป็นโครงสร้างพื้นฐานทางกฎหมายที่จำเป็นเพื่อให้ประเทศไทยสามารถแข่งขันในระดับนานาชาติได้ โดยต้องควบคู่ไปกับการตรวจสอบอย่างเข้มงวดว่า การใช้งาน TDM และการทดสอบใน Sandbox ไม่ละเมิดสิทธิส่วนบุคคลหรือสร้างผลกระทบเชิงลบต่อสังคม ซึ่งจะเป็นโจทย์สำคัญในการบังคับใช้กฎหมายฉบับนี้ในอนาคต

คำถามที่พบบ่อย

พ.ร.บ. AI ไทยแบ่งระดับความเสี่ยงของระบบอย่างไรบ้าง?

ร่างกฎหมายกำหนดให้แบ่งระบบ AI ออกเป็น 2 กลุ่มหลัก ได้แก่ กลุ่มความเสี่ยงที่ต้องห้ามใช้ และกลุ่มความเสี่ยงสูงที่ต้องอยู่ภายใต้การกำกับดูแลอย่างเข้มงวด โดยมุ่งเน้นธรรมาภิบาลและความปลอดภัยต่อสังคม

บริษัทที่ให้บริการ AI ความเสี่ยงสูงต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดใด?

ผู้ให้บริการต้องมีการบริหารความเสี่ยงอย่างเคร่งครัดและแต่งตั้งตัวแทนทางกฎหมายในประเทศไทย เพื่อสร้างความรับผิดชอบและตรวจสอบได้ภายใต้กรอบกฎหมายกลางที่ ETDA กำลังจัดทำขึ้น

ประชาชนมีสิทธิอะไรบ้างหากได้รับผลกระทบจากการตัดสินใจของ AI?

กฎหมายรับรองสิทธิของผู้ได้รับผลกระทบในการขอรับแจ้งเหตุผลของการตัดสินใจและสิทธิในการโต้แย้ง โดยกำหนดให้ AI เป็นเพียงเครื่องมือของมนุษย์ มิใช่ตัวตนที่มีสิทธิโดยอัตโนมัติ

แหล่งอ้างอิง

• theactive.thaipbs.or.th
• thansettakij.com